Монгол орны өмнөд хагасыг Төв Азийн хамгийн том цөлийн бүс болох Говь эзэлдэг. Гэхдээ Монголын цөл гэдэг нь зөвхөн элсэн манхан биш. Хайрга чулуутай хатуу говь, баянбүрд, улаан хад, үлэг гүрвэлийн олдвор, мөн Хангай, Их нууруудын хотгор хүртэл тархсан элсэн тарамцгууд бий. Энэ нийтлэлд Монголын хамгийн алдартай 7 цөл, элсэн манхан, говийн газрыг байршил, зураг, гол тоо баримтын хамт танилцуулж байна.
EN The southern half of Mongolia is covered by the Gobi, the largest desert region in Central Asia. Yet a Mongolian desert is not just sand dunes: there are hard gravel plains, oases, red cliffs, dinosaur fossil beds and sand massifs that reach as far north as the Khangai and the Great Lakes Depression. This post presents 7 of Mongolia’s best-known deserts, dune fields and Gobi sites with their locations, photos and key facts.
Газрын зураг дээрх байршил / Locations on the map
Click a number to open the location in Google Maps.
| # | Цөл, элс / Desert / dunes | Хэмжээ / Size | Аймаг / Provinces |
|---|---|---|---|
| 1 | Говь Gobi Desert | ~1.3 сая км² ~1.3 million km² | Өмнөд Монгол, Хойд Хятад Southern Mongolia, northern China |
| 2 | Хонгорын элс Khongoryn Els | 925–965 км² | Өмнөговь Ömnögovi |
| 3 | Баянзаг (Улаан эрэг) Bayanzag (Flaming Cliffs) | — | Өмнөговь Ömnögovi |
| 4 | Говийн их дархан цаазат газар «А» Great Gobi A Strictly Protected Area | 46 369 км² | Говь-Алтай, Баянхонгор Govi-Altai, Bayankhongor |
| 5 | Элсэн тасархай Elsen Tasarkhai | ~96 км урт ~96 km long | Өвөрхангай, Булган Övörkhangai, Bulgan |
| 6 | Монгол элс Mongol Els | ~3 000 км² ~3,000 km² | Говь-Алтай, Завхан Govi-Altai, Zavkhan |
| 7 | Бөөрөг дэлийн элс (Алтан элс) Böörög Deliin Els (Altan Els) | 1 775 км² (Алтан элс) 1,775 km² (Altan Els) | Увс Uvs |
Тэмдэглэл: эх сурвалжууд зарим тоон дээр зөрдөг. Хонгорын элсний урт 100–185 км, талбай 925–965 км² гэж янз бүрээр бичигдсэн. Говийг дэлхийн 5 эсвэл 6 дахь том цөл гэдэг. Говийн жилийн хур тунадасыг 100 мм-ээс бага гэх ба ~194 мм гэх нь бий, энэ нь хаана хэмжсэнээс хамаарна. Говийн их дархан цаазат газрыг 1975 эсвэл 1976 онд байгуулсан гэж эх сурвалжууд зөрдөг.
EN Note: sources differ on some figures. Khongoryn Els is given as 100–185 km long and 925–965 km² in area. The Gobi is called the world’s 5th or 6th largest desert. Annual precipitation in the Gobi is given as under 100 mm or about 194 mm, depending on where it is measured. The Great Gobi Strictly Protected Area is dated to 1975 or 1976.
1. Говь — ~1.3 сая км² / 1. Gobi Desert — ~1.3 million km²
.jpg)
Монголын өмнөд, Хятадын хойд хэсгээр үргэлжилдэг асар том хүйтэн цөл. Нэр нь «гандуу, усгүй газар» гэсэн утгатай монгол «говь» гэдэг үгнээс гаралтай. Баруун өмнөөс зүүн хойш 1 600 км, хойноос урагш 800 км үргэлжилж, 1.3 сая орчим км² талбай эзэлнэ. Говийн ихэнх хэсэг нь элс биш, хайрга чулуутай хатуу гадаргатай. Далайн түвшнээс 900–1 500 м өндөрлөгт оршдог тул өвөлдөө −40°C хүртэл хүйтэрч, зундаа +40°C-аас дээш халдаг. Нэг өдрийн дотор температур 35°C хүртэл хэлбэлзэх нь бий.
EN A vast cold desert stretching across southern Mongolia and northern China. Its name comes from the Mongolian word gov’, “dry, waterless land”. It measures about 1,600 km from south-west to north-east and 800 km from north to south, covering roughly 1.3 million km². Most of the Gobi is not sand but hard gravel and bare rock. Lying on a plateau 900–1,500 m above sea level, it drops to −40 °C in winter and rises above +40 °C in summer, with daily swings of up to 35 °C.
Төрөл: хүйтэн цөл, цөлөрхөг хээр
Өндөр: далайн түвшнээс 900–1 500 м
Хур тунадас: жилд ~100–194 мм
Монгол дахь аймгууд: Өмнөговь, Дорноговь, Дундговь, Говь-Алтай, Баянхонгор, Говьсүмбэр
📍 Google Maps дээр харах
EN Type: cold desert and desert steppe
Elevation: 900–1,500 m
Precipitation: ~100–194 mm a year
Mongolian provinces: Ömnögovi, Dornogovi, Dundgovi, Govi-Altai, Bayankhongor, Govisümber
2. Хонгорын элс — «Дуут манхан» / 2. Khongoryn Els — the “Singing Sands”
Монголын хамгийн алдартай элсэн манхан. Өмнөговь аймгийн Сэврэй, Баяндалай сумын нутагт, Сэврэй, Зөөлөнгийн нурууны ар бэлээр баруун хойноос зүүн урагш үргэлжилнэ. Хамгийн өргөн хэсэг нь 27 км, хамгийн нарийн нь 800 м. Манхнууд ихэвчлэн 80 м өндөр, хамгийн өндөр оройн хувьд 300 м хүрнэ гэж бичигдсэн байдаг. Салхинд элс нурж гулсахад чанга дуу гардаг тул «Дуут манхан» гэж нэрлэдэг. Зөөлөнгийн нуруунаас буусан ус элсний доогуур нэвчиж, хойд захад нь булаг болон гарч Хонгорын голыг үүсгэдэг. Тиймээс элсний хажууханд ногоон баянбүрд тогтжээ.
EN Mongolia’s most famous dune field, in Sevrei and Bayandalai soums of Ömnögovi, running north-west to south-east behind the Sevrei and Zöölön ranges. It is up to 27 km wide and as narrow as 800 m. The dunes are typically about 80 m high, and the highest crest is reported at up to 300 m. When wind or small avalanches move the sand, it makes a loud humming sound, hence the name “Singing Sands”. Water from the Zöölön range seeps under the sand and emerges as springs on the northern edge, forming the Khongor River and a green oasis right beside the dunes.
Байршил: Говь Гурвансайхан байгалийн цогцолборт газар
Урт: 100–185 км
Талбай: 925–965 км²
Үзэх зүйл: Хонгорын гол, Сэврэй уулын хадны зураг
📍 Google Maps дээр харах
EN Location: Gobi Gurvansaikhan National Park
Length: 100–185 km
Area: 925–965 km²
Sights: Khongor River oasis, rock art on Sevrei mountain
3. Баянзаг (Улаан эрэг) — үлэг гүрвэлийн өндөг / 3. Bayanzag (Flaming Cliffs) — dinosaur eggs
Өмнөговь аймагт орших Говийн нэг хэсэг. «Баянзаг» нь «заг ихтэй» гэсэн утгатай, нөгөө нэр нь «Улаан эрэг». 1920-иод онд энд ирсэн Америкийн палеонтологич Рой Чапман Эндрюс улаан шаргал хадыг «Flaming Cliffs» буюу «Галт хад» гэж нэрлэжээ. Энд дэлхийд анх удаа үлэг гүрвэлийн өндөг олдсон бөгөөд Велоцираптор, эртний хөхтөн амьтдын олдвор ч гарсан. Хад нь Жадохтын формацийн чулуулаг юм. Зөвшөөрөлгүйгээр олдвор авч явахыг хуулиар хориглодог.
EN A part of the Gobi in Ömnögovi Province. Bayanzag means “rich in saxaul”, and its other Mongolian name is Ulaan Ereg, “red cliffs”. American palaeontologist Roy Chapman Andrews, who came here in the 1920s, named the orange-red cliffs the “Flaming Cliffs”. The world’s first dinosaur eggs were found here, along with Velociraptor and early mammal fossils. The cliffs expose rocks of the Djadochta Formation, and removing fossils without a permit is illegal.
Аймаг: Өмнөговь
Алдартай: анхны үлэг гүрвэлийн өндөг, Велоцираптор
Чулуулаг: Жадохтын формаци
Анхаарах: олдвор авч явахыг хориглоно
📍 Google Maps дээр харах
EN Province: Ömnögovi
Famous for: first dinosaur eggs, Velociraptor
Rocks: Djadochta Formation
Note: removing fossils is forbidden
4. Говийн их дархан цаазат газар «А» — 46 369 км² / 4. Great Gobi A Strictly Protected Area — 46,369 km²
Монголын хамгийн хуурай, хүн ам хамгийн бага нутаг. Баянхонгор, Говь-Алтай аймгийн өмнөд хил дагуу Алтайн өвөр говийг хамардаг. Ил задгай ус ховор, ургамал сийрэг, жилд дунджаар 100 мм орчим л хур тунадас унана. Дэлхийд ховордсон говийн баавгай мазаалай, зэрлэг хавтгай тэмээний гол сүрэг энд амьдардаг. Хулан, хар сүүлт, аргаль, янгир, махир хуруут геккон зэрэг амьтад ч бий. 1991 онд ЮНЕСКО-гийн Шим мандлын нөөц газарт бүртгэгдсэн. Хамгаалалтын захиргаа нь хилээс 20 км хойд Баянтоорой тосгонд байрладаг.
EN The driest and emptiest part of Mongolia, covering the Trans-Altai Gobi along the southern borders of Bayankhongor and Govi-Altai. Open water is rare, vegetation is sparse and only about 100 mm of rain falls a year. It is one of the last refuges of the critically endangered Gobi bear (mazaalai) and the core population of the wild Bactrian camel (khavtgai). Khulan, goitered gazelle, argali and ibex live here too. It became a UNESCO Biosphere Reserve in 1991, and its headquarters is in Bayantooroi, about 20 km north of the reserve.
Байгуулсан: 1975/1976 он
Талбай: 46 369 км² («А» хэсэг)
Ховор амьтад: мазаалай, хавтгай, хулан, хар сүүлт
Төв: Баянтоорой, Говь-Алтай
📍 Google Maps дээр харах
EN Established: 1975/1976
Area: 46,369 km² (part A)
Rare animals: Gobi bear, wild camel, khulan, goitered gazelle
HQ: Bayantooroi, Govi-Altai
5. Элсэн тасархай — ~96 км / 5. Elsen Tasarkhai — ~96 km
Улаанбаатараас Хархорин орох замд таарах «бяцхан говь». Өвөрхангайн Бүрд, Булганы Рашаант, Гурванбулаг сумын нутгийг дамнан 96 орчим км үргэлжилдэг элсэн манхан. Төв зам манханг хоёр хувааж өнгөрдөг. Урд хэсгийг нь Их Монголын элс, хойд хэсгийг нь Хөгнө тарнын элс гэдэг. Тарнын голын нөлөөгөөр элсний доор чийгтэй тул бургас, хайлаас, яргай ургадаг. Хамгийн өргөн хэсэг нь 9–10 км. Хойд талд нь шүтээн Хөгнө хан уул, урд талд нь Их Монгол уул бий.
EN A “mini Gobi” on the road from Ulaanbaatar to Kharkhorin. This dune strip runs for about 96 km across Bürd soum of Övörkhangai and Rashaant and Gurvanbulag soums of Bulgan. The main road cuts it in two: the southern part is called Ikh Mongolyn Els and the northern part Khögnö Tarnyn Els. Moisture from the Tarna River keeps the sand damp below, so willow, elm and shrubs grow among the dunes. At its widest it is 9–10 km. The sacred Khögnö Khan mountain rises to the north and Ikh Mongol mountain to the south.
Урт: ~96 км, өргөн 3.5–10 км
Хамгаалалт: Хөгнө тарна байгалийн цогцолборт газар (84 390 га)
Ойр: Хөгнө хан уул, Хархорин
Аймаг: Өвөрхангай, Булган
📍 Google Maps дээр харах
EN Length: ~96 km, 3.5–10 km wide
Protection: Khögnö Tarna Nature Reserve (84,390 ha)
Nearby: Khögnö Khan mountain, Kharkhorin
Provinces: Övörkhangai, Bulgan
6. Монгол элс — ~3 000 км² / 6. Mongol Els — ~3,000 km²
Монгол орны хамгийн том элсэн тарамцаг. Говь-Алтай, Завхан аймгийн нутгийг дамнан 300 км үргэлжилж, 3 000 орчим км² талбай эзэлнэ. Бөөрөг, хонхорт бөөрөг, манхан хэлхээ, суварган оройтой өндөр манхан гээд элсэн гадаргын бараг бүх хэлбэр энд бий. Хойд захаар нь Завхан гол урсаж, Эрээн, Ажиг, Сангийн далай, Гүн зэрэг нуур тогтсон нь элс, усны ховор хослолыг бүрдүүлдэг. Элсэнд ургадаг суль ган гачигт ч хөрсний чийгээр ургадаг тул нутгийнхан Монгол элсийг ган зудаас хамгаалагч хэмээн шүтдэг. Домогт олгой хорхой энд байдаг гэж ярьдаг.
EN Mongolia’s largest sand massif, stretching about 300 km across Govi-Altai and Zavkhan provinces and covering roughly 3,000 km². Almost every sand landform is found here, from barchans and dune chains to tall pyramid-crested dunes. The Zavkhan River runs along its northern edge, and lakes such as Ereen, Ajig, Sangiin Dalai and Gün sit beside the sand, a rare mix of dunes and water. The sul plants that grow in the sand survive drought on soil moisture alone, so local people revere Mongol Els as a protector against drought and dzud. Legend says the Mongolian death worm (olgoi khorkhoi) lives here.
Урт: ~300 км
Талбай: ~3 000 км²
Ойр: Завхан гол, Эрээн нуур, Сангийн далай нуур
Аймаг: Говь-Алтай, Завхан
📍 Google Maps дээр харах
EN Length: ~300 km
Area: ~3,000 km²
Nearby: Zavkhan River, Ereen Lake, Sangiin Dalai Lake
Provinces: Govi-Altai, Zavkhan
7. Бөөрөг дэлийн элс (Алтан элс) — дэлхийн хамгийн хойд цөл / 7. Böörög Deliin Els (Altan Els) — the world’s northernmost desert
Увс нуурын хотгорын зүүн хэсэгт орших элсэн манхан. Увс нуурын ай сав нь дэлхийн хамгийн хойд цөл, хойд хагас бөмбөрцгийн хамгийн өмнөд тундртай нийлдэг онцгой газар юм. Бөөрөг дэлийн элсний зүүн хэсэг болох Алтан элсийг 1993 онд УИХ-ын 83 дугаар тогтоолоор 177.5 мянган га талбайтай дархан цаазат газар болгосон. Элсэн доороос цэнгэг устай гол горхи, булаг эх авч, баянбүрд тогтдог. Элс нь нуурын хурдас болон баруун хойноос байнга үлээх салхинд хуримтлагдаж үүссэн.
EN A dune field in the eastern part of the Uvs Lake depression. The Uvs Lake Basin is a rare place where the world’s northernmost desert meets the Northern Hemisphere’s southernmost tundra. Altan Els, the eastern part of the Böörög Deliin Els, was made a strictly protected area of 177,500 ha by Parliament resolution No. 83 in 1993. Freshwater streams and springs rise from beneath the sand and form oases. The sand was built up from old lake sediments blown by the steady north-west wind.
Байршил: Увс нуурын хотгор
Хамгаалалт: Алтан элсний дархан цаазат газар, 177.5 мянган га (1993)
Онцлог: цөл, тундр зэрэгцэн оршдог
Аймаг: Увс
📍 Google Maps дээр харах
EN Location: Uvs Lake depression
Protection: Altan Els Strictly Protected Area, 177,500 ha (1993)
Feature: desert and tundra side by side
Province: Uvs
Аялах зөвлөмж / Travel tips
- Хаврын улиралд Говьд 140 км/ц хүртэл хүчтэй салхи, шороон шуурга болдог. Зун, намрын эхэн сар илүү тохиромжтой.
Spring brings winds of up to 140 km/h and dust storms to the Gobi. Summer and early autumn are better times to visit. - Өдөр шөнийн температур 30°C-аас илүү зөрж болно. Нимгэн, дулаан хувцсаа хоёуланг нь авч яваарай.
Day and night temperatures can differ by more than 30 °C, so pack both light and warm clothes. - Ус, түлш, сэлбэгээ хангалттай авч, замаа мэддэг жолооч, хөтөчтэй 4×4 машинаар яваарай.
Carry plenty of water, fuel and spares, and travel by 4×4 with a driver or guide who knows the tracks. - Манхан руу эгц өгсөхөөс илүү хяраар нь даган явбал хөл шигдэхгүй, ядрахгүй.
Walk along dune ridges rather than straight up the slope; you sink less and tire less. - Баянзаг зэрэг газраас олдвор, чулуу авч явахыг хуулиар хориглодог.
Taking fossils or stones from sites such as Bayanzag is forbidden by law.
.jpg)
