Монгол орон далайд гарцгүй ч мянга мянган нуур, цөөрөмтэй. Баруун хязгаарын Их нууруудын хотгорын давслаг аварга нуурууд, хойд хязгаарын тунгалаг цэнгэг Хөвсгөл, Хангайн галт уулын нуурууд, зүүн талын тал хээрийн өргөн уудам Буйр нуур гээд тус бүр өөр өнгө төрхтэй. Энэ нийтлэлд Монголын хамгийн том, нэр алдартай 8 нуурыг газрын зураг, зураг, гол тоон мэдээллийн хамт танилцуулж байна.
EN Mongolia is landlocked, yet it has thousands of lakes and ponds. From the giant salt lakes of the Great Lakes Depression in the west to crystal-clear Khövsgöl in the north, the volcanic lakes of the Khangai and the wide steppe lake Buir in the east, each has its own character. This post introduces 8 of Mongolia's largest and best-known lakes with a map, photos and key facts.
Газрын зураг дээрх байршил / Locations on the map
Click a number to open the location in Google Maps.
| # | Нуур / Lake | Талбай / Area | Өндөр / Elevation | Ус / Water | Аймаг / Province |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Увс нуур Uvs Lake | 3 350 км² | 759 м | Давслаг Saline | Увс Uvs |
| 2 | Хөвсгөл нуур Lake Khövsgöl | 2 760 км² | 1 645 м | Цэнгэг Fresh | Хөвсгөл Khövsgöl |
| 3 | Хар-Ус нуур Khar-Us Lake | 1 497–1 578 км² | ≈1 157 м | Цэнгэг Fresh | Ховд Khovd |
| 4 | Хяргас нуур Khyargas Lake | 1 407–1 481 км² | 1 028–1 035 м | Шорвог Brackish | Увс Uvs |
| 5 | Буйр нуур Buir Lake | ≈610 км² | 583 м | Цэнгэг Fresh | Дорнод Dornod |
| 6 | Ачит нуур Achit Lake | 290 км² | 1 435 м | Цэнгэг Fresh | Увс, Баян-Өлгий Uvs, Bayan-Ölgii |
| 7 | Тэрхийн Цагаан нуур Terkhiin Tsagaan Lake | 61–74 км² | 2 060 м | Цэнгэг Fresh | Архангай Arkhangai |
| 8 | Өгий нуур Ögii Lake | 25.7 км² | 1 337 м | Цэнгэг Fresh | Архангай Arkhangai |
Тайлбар: Эх сурвалжуудад нуурын хэмжээ өөр өөр байдаг. Нуурын түвшин жилээс жилд хэлбэлздэг, мөн арлыг тооцох эсэхээс хамаарна. Тиймээс Хар-Ус, Хяргас, Тэрхийн Цагаан нуурын талбай, Хөвсгөлийн хамгийн их гүнийг хязгаараар өгсөн. Жишээ нь Тэрхийн Цагаан нуурын талбай 1995–2015 онд 6.4%-иар багассан (WWF, БОАЖЯ).
EN Note: sources give different sizes for these lakes, since lake levels change from year to year and some figures include islands. Areas for Khar-Us, Khyargas and Terkhiin Tsagaan and Khövsgöl's maximum depth are therefore shown as ranges. For example, Terkhiin Tsagaan shrank by 6.4% between 1995 and 2015 (WWF and Mongolia's Ministry of Environment).
1. Увс нуур — Монголын хамгийн том нуур / 1. Uvs Lake — Mongolia's largest lake
Талбайгаараа Монголын хамгийн том нуур бөгөөд 3 350 км² талбайтай, далайн түвшнээс 759 м өндөрт оршдог. Увс аймгийн зүүн хойд хэсэгт, Их нууруудын хотгорын хойд захад байрлах ба зүүн хойд үзүүр нь ОХУ-ын Тува Улсад ордог. Гадагш урсдаг голгүй, маш давслаг, гүехэн нуур юм. Олон мянган жилийн өмнө энэ хавийг эзэлж байсан асар том давст тэнгисийн үлдэгдэл гэж үздэг. Тэс, Нарийн, Түргэн, Хархираа зэрэг их бага 38 гол цутгадаг. 10-р сараас 5-р сар хүртэл хөлддөг. Ойролцоох хамгийн том суурин нь Улаангом хот.
EN By surface area Mongolia's largest lake, covering 3,350 km² at 759 m above sea level. It lies in the northeast of Uvs Province at the northern edge of the Great Lakes Depression, and its northeastern tip reaches into Russia's Tuva Republic. It has no outflow and is shallow and highly saline, a remnant of a much larger salt sea that covered the area thousands of years ago. About 38 rivers and streams, including the Tes, Nariin, Türgen and Kharkhiraa, flow into it. It freezes from October to May. The largest nearby town is Ulaangom.
Аймаг: Увс (хойд хэсэг нь ОХУ, Тува)
Ус: давслаг
Цутгал: Тэс, Хархираа, Түргэн зэрэг 38 гол
Ойролцоох хот: Улаангом
📍 Google Maps дээр харах
EN Province: Uvs (north tip in Tuva, Russia)
Water: saline
Inflows: 38 rivers incl. Tes, Kharkhiraa, Türgen
Nearest town: Ulaangom
2. Хөвсгөл нуур — «Далай ээж» / 2. Lake Khövsgöl — the "Mother Sea"
Эзлэхүүнээрээ Монголын хамгийн том, хамгийн гүн цэнгэг устай нуур. Талбайгаараа Увс нуурын дараа хоёрдугаарт ордог (2 760 км²). Далайн түвшнээс 1 645 м өндөрт оршдог, урт нь 136 км, хамгийн өргөн хэсэгтээ 36.5 км. Нийт 381 км³ орчим ус агуулдаг нь дэлхийн цэнгэг усны 0.4 хувьтай тэнцдэг. 2 сая гаруй жилийн настай гэж тооцоолсон, дэлхийн эртний нууруудын нэг. 46 гол горхи цутгадаг бол цорын ганц Эгийн гол эх авч Сэлэнгээр дамжин Байгал нуурт хүрдэг. Ард түмэн «Далай ээж» хэмээн хүндэлдэг.
EN Mongolia's largest freshwater lake by volume and its deepest; by area it ranks second after Uvs (2,760 km²). It lies at 1,645 m, is 136 km long and up to 36.5 km wide. It holds about 381 km³ of water, roughly 0.4% of the world's fresh water, and is estimated to be over 2 million years old, one of the world's ancient lakes. 46 rivers and streams flow in, and only the Eg River flows out, reaching Lake Baikal via the Selenge. Mongolians call it "Dalai Eej", the Mother Sea.
.jpg)
Аймаг: Хөвсгөл
Хамгийн их гүн: 262–267 м
Эх авах гол: Эгийн гол
Үзэх газар: Хатгал тосгон, нуурын өмнөд эрэг
📍 Google Maps дээр харах
EN Province: Khövsgöl
Max depth: 262–267 m
Outflow: Eg River
Sights: Khatgal village, southern shore
3. Хар-Ус нуур — Ховд голын бэлчир / 3. Khar-Us Lake — the Khovd River delta
Ховд аймагт, Хар-Ус нуурын байгалийн цогцолборт газарт орших цэнгэг устай нуур. Монголын мянгаас дээш км² талбайтай дөрвөн нуурын нэг. Хар-Ус, Хар, Дөргөн, Айраг, Хяргас гэсэн хоорондоо холбогдсон нууруудын сүлжээний хамгийн дээд нь. Гол тэжээл нь Ховд гол бөгөөд нуурт цутгахдаа том бэлчир үүсгэдэг. Нуурын дунд Агбаш хэмээх том арал бий. Гүехэн нуур, дундаж гүн нь ойролцоогоор 2 м. Илүүдэл усаа Чоно-Харайх голоор Хар нуурт өгдөг.
EN A freshwater lake in Khovd Province, inside Khar-Us Nuur National Park, and one of Mongolia's four lakes larger than 1,000 km². It is the uppermost of a chain of connected lakes: Khar-Us, Khar, Dörgön, Airag and Khyargas. Its main inflow is the Khovd River, which forms a large delta. The big island of Agbash lies in the lake. It is shallow, with an average depth of about 2 m, and drains through the Chono Kharaikh River into Khar Lake.
Аймаг: Ховд
Цутгал: Ховд гол, Буянт гол
Арал: Агбаш
Хамгаалалт: Хар-Ус нуурын байгалийн цогцолборт газар
📍 Google Maps дээр харах
EN Province: Khovd
Inflows: Khovd and Buyant rivers
Island: Agbash
Protection: Khar-Us Nuur National Park
4. Хяргас нуур — гүн, давслаг нуур / 4. Khyargas Lake — a deep salt lake
Увс аймгийн Хяргас сумын нутагт, Их нууруудын хотгорт орших эрдэс ихтэй, шорвог устай нуур. Урт нь 75–83 км, өргөн нь 31 км. Дундаж гүн нь 47–51 м тул баруун Монголын гүн нууруудын нэг. Завхан голын ус Айраг нуураар дамжин орж ирдэг, гадагш урсдаг голгүй. 2000 онд байгалийн цогцолборт газар болгосон бөгөөд 3 328 км² талбайг хамардаг, цэнгэг устай Айраг нуур ч үүнд багтдаг. Улаанбаатараас баруун тийш 1 272 км зайтай.
EN A mineral, brackish lake in Khyargas district of Uvs Province, in the Great Lakes Depression. It is 75–83 km long and 31 km wide, with an average depth of about 47–51 m, making it one of western Mongolia's deep lakes. Water from the Zavkhan River reaches it through Airag Lake, and it has no outflow. A 3,328 km² national park was created around it in 2000 and also covers freshwater Airag Lake. It is 1,272 km west of Ulaanbaatar.
Аймаг: Увс
Ус: шорвог, эрдэст
Тэжээл: Завхан гол (Айраг нуураар)
Хамгаалалт: Хяргас нуурын байгалийн цогцолборт газар (2000)
📍 Google Maps дээр харах
EN Province: Uvs
Water: brackish, mineral
Inflow: Zavkhan River via Airag Lake
Protection: Khyargas Lake National Park (2000)
5. Буйр нуур — зүүн хязгаарын цэнгэг нуур / 5. Buir Lake — the far east's freshwater lake
Дорнод аймагт, Монгол-Хятадын хил дээр орших томоохон цэнгэг устай нуур. Далайн түвшнээс 583 м өндөрт, 610 км² орчим талбайтай, 40 км хүртэл урт, 20 км хүртэл өргөн. Хамгийн гүн нь 11 м орчим. Халх гол цутгаж, Оршуун голоор илүүдэл усаа Хөлөн нуурт өгдөг. Хятадын Хөлөнбуйр хот энэ нуур болон Хөлөн нуурын нэрээр нэрлэгджээ. 2004 онд Рамсарын конвенцийн олон улсын ач холбогдол бүхий ус намгархаг газарт бүртгэгдсэн. Загас ихтэй, хошуу галууны чухал өдөө гуужуулах газар.
EN A large freshwater lake in Dornod Province on the Mongolia–China border. It lies at 583 m, covers about 610 km² and is up to 40 km long and 20 km wide, with a maximum depth of about 11 m. The Khalkh River flows in, and the Orshuun River carries its overflow to Hulun Lake. China's Hulunbuir is named after this lake and Hulun Lake. It became a Ramsar wetland of international importance in 2004. It is rich in fish and an important moulting site for the swan goose.
Аймаг: Дорнод (хойд-баруун эрэг нь Хятадад)
Цутгал: Халх гол
Гарах гол: Оршуун гол → Хөлөн нуур
Хамгаалалт: Рамсарын газар (2004)
📍 Google Maps дээр харах
EN Province: Dornod (northwest shore in China)
Inflow: Khalkh River
Outflow: Orshuun River → Hulun Lake
Protection: Ramsar site (2004)
6. Ачит нуур — баруун хязгаарын цэнгэг нуур / 6. Achit Lake — a freshwater lake in the far west
Увс, Баян-Өлгий аймгийн заагт орших, энэ хоёр аймгийн хамгийн том цэнгэг устай нуур. Далайн түвшнээс 1 435 м өндөрт, 290 км² талбайтай, 28 км урт, 16 км өргөн, 10 м орчим гүн. Монгол Алтайн Сийлхэм, Түргэний нурууны цас, мөсөн голоос эх авсан Бөх мөрөн, Хатуугийн гол зэрэг хэд хэдэн голоор тэжээгддэг. Илүүдэл усаа Усан хоолой голоор Ховд голд өгнө. Эрэг нь толгодтой тал хээр, баруун хойд, зүүн хойд тал нь намгархаг. Эргэн тойронд дөрвөд, казах иргэд нутагладаг.
EN The largest freshwater lake in Uvs and Bayan-Ölgii provinces, lying on their border at 1,435 m. It covers 290 km² and is 28 km long, 16 km wide and about 10 m deep. It is fed by several rivers such as the Bökh and Khatuu, which start from the snow and glaciers of the Siilkhem and Türgen ranges of the Mongol Altai. Its overflow drains via the Usan Khooloi into the Khovd River. The shores are hilly steppe, marshy in the northwest and northeast. Dörvöd Mongols and Kazakhs live around it.
Аймаг: Увс, Баян-Өлгий
Хэмжээ: 28 × 16 км, ~10 м гүн
Гарах гол: Усан хоолой → Ховд гол
📍 Google Maps дээр харах
EN Provinces: Uvs, Bayan-Ölgii
Size: 28 × 16 km, ~10 m deep
Outflow: Usan Khooloi → Khovd River
7. Тэрхийн Цагаан нуур — галт уулын нуур / 7. Terkhiin Tsagaan Lake — a volcanic lake
Архангай аймгийн Тариат сумын нутагт, Хорго галт уулын дэргэд, далайн түвшнээс 2 060 м өндөрт орших цэнгэг устай нуур. Хангайн нуруунаас эх авсан Хойд, Урд Тэрхийн голын урсгалыг Хорго галт уулын лаав хаасны улмаас үүссэн. Урт нь 16 км, өргөн нь 4–10 км, гүн нь 20 м орчим. 10 гаруй гол цутгадаг бол ганц Суман гол эх авч Чулуут голд цутгана. Нуурын дундах жижиг арал дээр шувууд үүрээ засдаг, цурхай зэрэг загастай. Хорго-Тэрхийн Цагаан нуурын байгалийн цогцолборт газарт багтдаг. Цэцэрлэг хотоос баруун хойш 175 км орчим.
EN A freshwater lake at 2,060 m in Tariat district of Arkhangai Province, next to the Khorgo volcano. It formed when lava from Khorgo dammed the North and South Terkh rivers coming down from the Khangai Mountains. It is 16 km long, 4–10 km wide and about 20 m deep. More than 10 rivers flow in, and only the Suman River flows out, joining the Chuluut River. Birds nest on a small island in the middle, and the lake holds pike and other fish. It is part of Khorgo-Terkhiin Tsagaan Nuur National Park, about 175 km northwest of Tsetserleg.
Аймаг: Архангай, Тариат сум
Үзэх газар: Хорго галт уулын тогоо
Гарах гол: Суман гол
Хамгаалалт: Хорго-Тэрхийн Цагаан нуурын БЦГ
📍 Google Maps дээр харах
EN Province: Arkhangai, Tariat district
Sights: Khorgo volcano crater
Outflow: Suman River
Protection: Khorgo-Terkhiin Tsagaan Nuur National Park
8. Өгий нуур — шувуудын диваажин / 8. Ögii Lake — a haven for birds
Архангай аймгийн Өгийнуур сумын нутагт, Улаанбаатараас 341 км, Цэцэрлэгээс 100 км орчим зайд орших цэнгэг устай тал хээрийн нуур. 25.7 км² талбайтай, 7.9 км урт, 5.3 км өргөн, далайн түвшнээс 1 337 м өндөрт. Нуурын тэн хагас нь 3 м-ээс гүехэн, хамгийн гүн газар нь 15 м орчим. Хөгшин Орхоны усаар тэжээгдэж, Хоолойн голоор Орхон голд цутгадаг. Улаан нүдэн, цурхай зэрэг 14 зүйл загастай, 150 орчим зүйлийн усны шувуу цуглардаг. Рамсарын газар бөгөөд 2006 оноос орон нутгийн хамгаалалтад авсан. Эрэг дээр нь хэд хэдэн жуулчны бааз бий.
EN A freshwater steppe lake in Ögii nuur district of Arkhangai Province, about 341 km from Ulaanbaatar and 100 km from Tsetserleg. It covers 25.7 km², is 7.9 km long and 5.3 km wide, and lies at 1,337 m. Almost half of the lake is shallower than 3 m, and its deepest point is about 15 m. It is fed by the Old Orkhon and drains via the Khooloi River into the Orkhon. It holds 14 fish species, including Siberian roach and pike, and around 150 species of waterbirds gather here. It is a Ramsar site and has been locally protected since 2006. Several ger tourist camps line its shores.
Аймаг: Архангай, Өгийнуур сум
Зай: Улаанбаатараас 341 км
Онцлог: 14 зүйл загас, ~150 зүйл усны шувуу
Хамгаалалт: Рамсарын газар
📍 Google Maps дээр харах
EN Province: Arkhangai, Ögii nuur district
Distance: 341 km from Ulaanbaatar
Highlights: 14 fish species, ~150 waterbird species
Protection: Ramsar site
Аялах зөвлөмж / Travel tips
- Нуурууд 6–9-р сард хамгийн тохиромжтой. Ихэнх нь 10–11-р сараас 4–5-р сар хүртэл мөсөн бүрхүүлтэй байдаг.
June–September is the best time to visit; most lakes are ice-covered from October/November to April/May. - Өвөл мөсөн дээр гарах, машинаар явахаасаа өмнө нутгийн хүмүүсээс мөсний зузааныг заавал лавлаарай.
In winter, always ask locals about ice thickness before walking or driving on a frozen lake. - Хөвсгөл, Хар-Ус, Хяргас, Тэрхийн Цагаан, Буйр нуур тусгай хамгаалалттай газарт багтдаг тул орох хураамжтай байж болно. Хог хаягдлаа заавал авч явна уу.
Khövsgöl, Khar-Us, Khyargas, Terkhiin Tsagaan and Buir are in protected areas, so entry fees may apply; always take your rubbish with you. - Баруун хязгаарын нууруудад хүрэх зам хол. Түлш, ус, нөөц дугуйгаа хангалттай авч яваарай.
The western lakes are remote; carry enough fuel, water and a spare tyre. - Буйр нуур улсын хилийн бүсэд оршдог тул хилийн бүсэд нэвтрэх зөвшөөрөл шаардлагатай эсэхийг урьдчилан лавлаарай.
Buir Lake is in the border zone; check in advance whether you need a border-zone permit.
