Монгол орны өргөн тал хээр, Говь, Алтай, Хангайн уулс дэлхийд ховорхон амьтдын сүүлчийн хоргодох газар болдог. Энэ нийтлэлд олон улсын Улаан номонд (IUCN) бүртгэлтэй, Монголын нэрийн хуудас болсон долоон амьтны өнөөгийн тоо толгой, амьдрах орчин, тулгарч буй аюулын талаар товч танилцуулж байна.
EN Mongolia’s vast steppes, the Gobi, and the Altai, Khangai and other mountains are the last refuge for some of the world’s rarest animals. This article briefly introduces seven animals listed on the IUCN Red List that have become symbols of Mongolia — their current numbers, habitats and the threats they face.
1. Цоохор ирвэс (Panthera uncia) / 1. Snow leopard
«Уулын сүнс» гэгддэг цоохор ирвэс Алтай, Говь-Алтай, Хангайн өндөр уулсаар нутагладаг. 2017–2020 онд хийсэн улсын хэмжээний анхны тооллогоор Монголд ойролцоогоор 953 насанд хүрсэн ирвэс (806–1127) байгаа нь тогтворжсон гэж дүгнэсэн. Энэ нь Хятадын дараа дэлхийд хоёрдугаарт ордог популяци бөгөөд тархац нутаг нь 326 мянга гаруй км² талбайг хамардаг.
EN Known as the “ghost of the mountains”, the snow leopard lives in the high Altai, Gobi-Altai and Khangai mountains. The first nationwide survey (2017–2020) estimated about 953 adult snow leopards (806–1,127) and found the population stable. This is the world’s second-largest population after China’s, and its range covers more than 326,000 km².
Аюул: хулгайн ан, зудын жилүүдэд ирвэсийн идэш болох янгир, аргаль цөөрөх, мал маллагчидтай зөрчилдөх.
EN Threats: poaching, loss of prey such as ibex and argali in dzud years, and conflict with herders.
2. Мазаалай — Говийн баавгай (Ursus arctos gobiensis) / 2. Gobi bear (Mazaalai)
Мазаалай бол дэлхий дээр зөвхөн Монголын Их говийн А хэсгийн дархан цаазат газарт амьдардаг, элсэн цөлд дасан зохицсон хүрэн баавгайн дэд зүйл юм. Удаан хугацаанд 20–40 орчим бодгаль гэж тооцогдож байсан бол сүүлийн жилүүдэд 50 давсан гэж Байгаль орчны сайд мэдэгдсэн. Дэлхийн аль ч амьтны хүрээлэнд мазаалай байхгүй.
EN The Mazaalai is a desert-adapted subspecies of brown bear found only in the Great Gobi A Strictly Protected Area of Mongolia. For a long time it was estimated at 20–40 individuals; in recent years the Minister of Environment announced the population had exceeded 50. There are no Gobi bears in any zoo in the world.
Насанд хүрсэн эр мазаалай ердөө 135 кг орчим жинтэй, бусад хүрэн баавгайгаас хамаагүй жижиг. Ихэвчлэн шөнө идэвхтэй, булаг шанд, бургас бүхий баянбүрдүүдийг түшиглэн амьдардаг.
EN An adult male weighs only about 135 kg, far smaller than other brown bears. It is mostly nocturnal and depends on oases with springs and willow thickets.
Аюул: ус, идэш тэжээлийн хомсдол, цаг уурын өөрчлөлт, популяци хэт цөөн учир удамшлын олон янз байдал алдагдах.
EN Threats: shortage of water and food, climate change, and loss of genetic diversity in a very small population.
3. Тахь — Пржевальскийн адуу (Equus ferus przewalskii) / 3. Przewalski’s horse (Takhi)
Тахь бол дэлхийд үлдсэн цорын ганц жинхэнэ зэрлэг адуу. 1960-аад онд байгальд устаж, сүүлчийн тахийг 1969 онд Монголд харсан. Европын амьтны хүрээлэнгүүдэд өсгөсөн тахиудыг эх нутагт нь буцаах ажил 1992 оны 6-р сарын 5-нд Хустайн нуруунд анхны 16 тахь ирснээр эхэлсэн.
EN The takhi is the last truly wild horse in the world. It went extinct in the wild in the 1960s; the last one was seen in Mongolia in 1969. Reintroduction began on 5 June 1992, when the first 16 zoo-bred horses arrived at Hustai.
Одоо Хустайн байгалийн цогцолборт газар, Их говийн Б хэсэг (Тахийн тал), Ховд аймгийн Хомын тал гэсэн гурван газарт нийт 1000 орчим тахь чөлөөтэй бэлчиж байна. Хамгийн том сүрэг нь Хустайд байдаг. Тахийг сэргээсэн нь Монголын байгаль хамгааллын хамгийн амжилттай түүх гэж олон улсад үнэлэгддэг.
EN Today about 1,000 takhi roam freely at three sites: Hustai National Park, Great Gobi B (Takhin Tal) and Khomiin Tal in Khovd. The largest herd is at Hustai. The takhi’s return is internationally regarded as Mongolia’s greatest conservation success.
4. Хавтгай — Зэрлэг тэмээ (Camelus ferus) / 4. Wild Bactrian camel (Khavtgai)
Хавтгай (Хятадын Яркандын орчим авсан зураг) / Wild Bactrian camel (photo taken near Yarkand, China) · Зураг: John Hill, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Хавтгай бол гэрийн тэмээний өвөг биш, түүнээс бүр 1.1 сая жилийн өмнө салсан тусдаа зүйл юм. IUCN-ийн ангиллаар устах аюул нэн өндөр (CR). Дэлхийд ердөө 950 орчим хавтгай үлдсэний ихэнх нь Хятадын Лоб нуурын нөөц газарт, үлдсэн нь Монголын Их говийн А хэсэгт амьдардаг.
EN The wild camel is not the ancestor of the domestic camel but a separate species that split off about 1.1 million years ago. It is Critically Endangered on the IUCN Red List. Only about 950 remain in the world, most in China’s Lop Nur reserve and the rest in Mongolia’s Great Gobi A area.
Аюул: уул уурхай, дэд бүтцийн хөгжил, усны эх үүсвэрийг мал эзлэх, гэрийн тэмээтэй эрлийзжих, хулгайн ан. Монголд Зэрлэг тэмээг хамгаалах сан (WCPF) үржүүлгийн төв ажиллуулж байна.
EN Threats: mining, infrastructure, livestock taking over water sources, hybridisation with domestic camels and poaching. The Wild Camel Protection Foundation (WCPF) runs a breeding centre in Mongolia.
5. Бөхөн (Saiga tatarica mongolica) / 5. Mongolian saiga
Хамар нь унжсан, гайхалтай төрхтэй монгол бөхөн зөвхөн баруун Монголд амьдардаг дэд зүйл. 2003 онд ган, зудын улмаас ердөө 750 болтлоо цөөрч, 2017 онд малаас халдсан вирусийн улмаас дахин их хорогдсон.
EN With its drooping nose, the Mongolian saiga is a subspecies found only in western Mongolia. In 2003 drought and dzud reduced it to just 750 animals, and in 2017 a virus from livestock caused another die-off.
Сайн мэдээ гэвэл: 2024 оны 10-р сарын тооллогоор бөхөн 23 215 болж, өмнөх оны 15 540-өөс 49%-иар өссөн. Гэсэн хэдий ч бөхөн урьдын тархац нутгийнхаа ердөө 27 хувьд л үлдсэн, төллөдөг гол газар болох Хуйсийн говь хамгаалалтад ороогүй хэвээр байна.
EN The good news: the October 2024 census counted 23,215 saigas, up 49% from 15,540 the year before. Still, saigas occupy only 27% of their former range, and Khuisiin Gobi, their main calving area, remains unprotected.
6. Аргаль (Ovis ammon) / 6. Argali
Дэлхийн хамгийн том зэрлэг хонь бөгөөд «аргаль» гэдэг нэр нь монгол үгнээс гаралтай. Эр аргалийн эргэлдсэн том эвэр нь олон улсад алдартай. IUCN-д «ховордож болзошгүй» (NT) ангилалд багтдаг. Монголд Алтай, Хангай, Говийн уулсаар тархсан.
EN The largest wild sheep in the world; the name “argali” comes from Mongolian. The male’s huge curling horns are famous worldwide. It is listed as Near Threatened by the IUCN and occurs in the Altai, Khangai and Gobi mountains.
Аюул: хулгайн ан, малтай бэлчээр булаалдах, малаас өвчин халдах, амьдрах орчин хуваагдах.
EN Threats: poaching, competition with livestock for pasture, disease from livestock and habitat fragmentation.
7. Мануул (Otocolobus manul) / 7. Pallas’s cat (Manul)
Интернэтэд «дэлхийн хамгийн уурлангуй муур» хэмээн алдаршсан мануулын нэр ч монгол хэлнээс гаралтай. Гэрийн муурны хэмжээтэй, өтгөн үстэй энэ зэрлэг муурны хамгийн том популяци Монголд байдаг гэж үздэг. Хад асга, жалга бүхий тал, хээрт оготно, огдой агнаж амьдарна.
EN Famous online as the “world’s grumpiest cat”, the manul also takes its name from Mongolian. This house-cat-sized, thick-furred wild cat is thought to have its largest population in Mongolia. It hunts pikas and voles in rocky steppe and ravines.
Аюул: нохойд бариулах, үс арьсны төлөө агнах, тарвагатай андуурч буудах, идэш болох мэрэгчдийг хордуулах.
EN Threats: being killed by dogs, hunting for fur, being shot by mistake for marmots, and poisoning of its rodent prey.
Хамгаалахын тулд юу хийж байна вэ? / What is being done to protect them?
- Их говийн А, Б хэсэг, Хустай зэрэг дархан цаазат болон байгалийн цогцолборт газрууд ховор амьтдын гол хоргодох газар болж байна.
Strictly protected areas such as Great Gobi A and B and Hustai are key refuges for rare animals. - 2024 онд зэрлэг амьтанд ээлтэй хашааны стандарт батлагдаж, өргөстэй тор хэрэглэхийг хориглосон.
A wildlife-friendly fencing standard was adopted in 2024, banning barbed wire. - WWF, WCS, Цоохор ирвэсийн сан зэрэг байгууллагууд тооллого, камер хавх, малчидтай хамтарсан хөтөлбөр хэрэгжүүлж байна.
WWF, WCS, the Snow Leopard Conservation Foundation and others run surveys, camera trapping and programmes with herders.
Та юу хийж чадах вэ? / What can you do?
- Зэрлэг амьтны арьс, эвэр, эрхтнээр хийсэн бүтээгдэхүүн худалдан авахгүй байх.
Do not buy products made from wild animal skins, horns or organs. - Хулгайн ан харвал байгаль хамгаалагч, цагдаад мэдээлэх.
Report poaching to rangers or the police. - Аялахдаа амьтныг үргээхгүй, булаг шандыг бохирдуулахгүй байх.
When travelling, do not disturb animals or pollute springs. - Энэ нийтлэлийг хуваалцаж, бусдад мэдээлэл түгээх.
Share this article to spread the word.
Эх сурвалж / Sources
WWF Mongolia — Nationwide Snow Leopard Population Assessment (2021); Snow Leopard Reports 5 (2026); Mongolia Journals Online — Proc. Inst. Biol. 40 (2024); Xinhua / MONTSAME мэдээ (мазаалай); Wild Camel Protection Foundation; IUCN — Przewalski's horse reintroduction (2018); WWF-Mongolia / Saiga Conservation Alliance (2025); CMS Saiga MOS5 Mongolia national report (2024); CMS Argali action plan; Panthera, Mongabay (2026) — Pallas's cat. Зургууд: Wikimedia Commons, тус бүрийн доор зохиогч, лицензийг дурдсан.
No comments:
Post a Comment